Η Παγκόσμια Ενεργειακή Τάξη Καταρρέει

Ένας διασπασμένος OPEC. Ένας Περσικός Κόλπος σε αποκλεισμό. Μια Αμερική πιο δυνατή λόγω της τεράστιας παραγωγής ορυκτών καυσίμων.

Ο πόλεμος με το Ιράν ανακατεύει τα θεμέλια πάνω στα οποία λειτουργούσε για χρόνια η αγορά πετρελαίου και οδηγεί σε έναν κόσμο ενέργειας πιο κατακερματισμένο και πιο ασταθή. Η ελεύθερη μεταφορά πετρελαίου στους ωκεανούς υποχωρεί και στη θέση της έρχεται ο «ενεργειακός εθνικισμός».

Η πιο πρόσφατη εξέλιξη ήρθε την Τρίτη, όταν τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα ανακοίνωσαν ότι αποχωρούν από τον OPEC, που μέχρι τώρα ηγούνταν η Σαουδική Αραβία. Αυτό είναι μεγάλο πλήγμα για το καρτέλ πετρελαίου, που είχε δημιουργηθεί για να κρατά μια ισορροπία σε μια αγορά γνωστή για τις έντονες αυξομειώσεις. Πλέον, τα Εμιράτα επιλέγουν να κινηθούν μόνα τους.

Αυτή και άλλες κινήσεις επιταχύνουν μια αλλαγή: από μια αγορά που βασιζόταν στην οικονομική αποδοτικότητα, σε μια αγορά που επηρεάζεται κυρίως από την πολιτική και τις συγκρούσεις. Μεγάλες χώρες που εισάγουν ενέργεια, στην Ασία και την Ευρώπη, προσπαθούν να μειώσουν την εξάρτησή τους από τη Μέση Ανατολή, να περιορίσουν την κατανάλωση ή να αυξήσουν τη δική τους παραγωγή. Ταυτόχρονα, μεγάλοι εξαγωγείς — όπως οι ΗΠΑ — προσπαθούν να κερδίσουν μεγαλύτερο μερίδιο αγοράς, σε μια περίοδο που η ζήτηση έτσι κι αλλιώς είναι αβέβαιη.

«Πάμε σε μια κατάσταση “ο καθένας για τον εαυτό του”», λέει ο αναλυτής Gregory Brew.

Το ερώτημα είναι πόσο θα κρατήσει αυτό. Πολλοί από τους κανόνες της αγοράς πετρελαίου δημιουργήθηκαν από τη δεκαετία του 1970, όταν ο OPEC άρχισε να επηρεάζει σοβαρά τις τιμές. Οι δυτικές χώρες, όπως οι ΗΠΑ, δημιούργησαν αποθέματα για να προστατεύονται από κρίσεις. Αργότερα, δημιουργήθηκαν και τα χρηματιστήρια παραγώγων για να μειώνεται το ρίσκο και οι απότομες διακυμάνσεις. Στην Αμερική, το λεγόμενο «Δόγμα Κάρτερ» τόνιζε ότι η ελεύθερη ροή πετρελαίου από τον Περσικό Κόλπο είναι ζωτικής σημασίας.

«Τώρα αυτό έχει αλλάξει», λέει ο Brew. «Οι ΗΠΑ παραμένουν μεγάλος καταναλωτής, αλλά πλέον τις βλέπουν και ως παραγωγό που μπορεί να επηρεάζει την αγορά».

Παρότι το Ιράν έχει ουσιαστικά κλείσει τα Στενά του Ορμούζ και οι τιμές καυσίμων στις ΗΠΑ έχουν ανέβει πολύ, η Ουάσινγκτον αυξάνει την πίεση προς την Τεχεράνη με δικό της αποκλεισμό, περιορίζοντας τις μεταφορές πετρελαίου. Ο Ντόναλντ Τραμπ συνεχίζει αυτή την πολιτική, προσπαθώντας να πιέσει την οικονομία του Ιράν. Έχει μάλιστα αφήσει να εννοηθεί ότι οι ΗΠΑ μπορεί να ωφεληθούν από τις υψηλές τιμές, ζητώντας από άλλες χώρες να αγοράζουν αμερικανικό πετρέλαιο και φυσικό αέριο και από εταιρείες όπως η Exxon Mobil και η Chevron να αυξήσουν την παραγωγή.

Παρ’ όλα αυτά, στελέχη της αγοράς ενέργειας και επενδυτές δεν πιστεύουν ότι οι αμερικανικές εταιρείες θα αυξήσουν άμεσα την παραγωγή. Αντίθετα, τα Εμιράτα — που πλέον δεν δεσμεύονται από τους κανόνες του OPEC — μπορεί να εκμεταλλευτούν την κατάσταση και να ρίξουν περισσότερο πετρέλαιο στην αγορά.

Το υπουργείο Ενέργειας των ΗΑΕ δήλωσε ότι θα συνεχίσει να αυξάνει την παραγωγή «σταδιακά και προσεκτικά», ανάλογα με τη ζήτηση.

Οι αγορές όμως δεν είναι τόσο σίγουρες. Η αποχώρηση των Εμιράτων αφαιρεί έναν από τους βασικούς «σταθεροποιητές» της αγοράς. Αν και άλλες χώρες αρχίσουν να βάζουν πάνω απ’ όλα το μερίδιο αγοράς τους, τότε ο OPEC ίσως χάσει τη δυνατότητα να κρατά τις ισορροπίες.

Ήδη η Βενεζουέλα αυξάνει την παραγωγή της, ενώ και χώρες εκτός OPEC, όπως η Γουιάνα, η Βραζιλία και ο Καναδάς, θέλουν να παράγουν περισσότερο πετρέλαιο για να ενισχύσουν την οικονομία τους.

Την ίδια στιγμή, αγοραστές σε Ευρώπη και Ασία ψάχνουν ενέργεια από άλλες περιοχές, ανεβάζοντας τις τιμές.

«Η εγχώρια παραγωγή ίσως προσφέρει ασφάλεια, αλλά έχει και κόστος», λέει ο Jason Bordoff. «Το θέμα είναι πόσο είναι διατεθειμένες οι χώρες να πληρώσουν για ενεργειακή ασφάλεια».

Προς το παρόν, οι δυτικές χώρες προσπαθούν να συγκρατήσουν τις τιμές χρησιμοποιώντας τα αποθέματά τους. Οι ΗΠΑ σχεδιάζουν να απελευθερώσουν τεράστιες ποσότητες πετρελαίου, φτάνοντας τα αποθέματα σε πολύ χαμηλά επίπεδα.

Οι τιμές του πετρελαίου έχουν ήδη ξεπεράσει τα 111 δολάρια το βαρέλι, στο υψηλότερο επίπεδο των τελευταίων ετών. Κάποιοι αναλυτές φοβούνται ότι μπορεί να ανέβουν ακόμα περισσότερο, όπως μετά την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία το 2022.

«Είναι ξεκάθαρο ότι ζούμε μια καμπή», λέει ο Καναδός υπουργός Ενέργειας Tim Hodgson. «Το σύστημα που θεωρούσαμε δεδομένο — με ελεύθερο εμπόριο και ελεύθερη ροή ενέργειας — έχει πλέον σπάσει».

Και καταλήγει: «Αν κάποιοι πίστευαν ότι όσα έγιναν με τη Ρωσία ήταν μια εξαίρεση, τώρα είναι σαφές ότι μπαίνουμε σε μια περίοδο μεγαλύτερης αστάθειας».